Η φύση μπορεί να μειώσει το στρες ακόμα και όταν την βλέπεις στην οθόνη

Μια μεγάλη διεθνής μελέτη έρχεται να ενισχύσει την ιδέα ότι ακόμη και η απλή θέαση εικόνων της φύσης μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να ηρεμήσει μετά από μια στρεσογόνα εμπειρία. Ερευνητές από δέκα πανεπιστημιακά εργαστήρια στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ επιχείρησαν να επαναλάβουν ένα από τα πιο γνωστά πειράματα της περιβαλλοντικής ψυχολογίας, το οποίο είχε δημοσιευθεί το 1991 και είχε δείξει ότι τα φυσικά τοπία βοηθούν τον οργανισμό να ανακάμψει πιο γρήγορα από το άγχος σε σύγκριση με τα αστικά περιβάλλοντα.

Η νέα έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Environmental Psychology, περιλάμβανε σχεδόν 1.000 συμμετέχοντες και θεωρείται η μεγαλύτερη μέχρι σήμερα προσπάθεια να εξεταστεί αν τα οφέλη της φύσης μπορούν πράγματι να καταγραφούν τόσο στην ψυχολογία όσο και στη φυσιολογία του ανθρώπου.

Οι επιστήμονες ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα για ένα ερώτημα που έχει αποκτήσει πρακτική σημασία τα τελευταία χρόνια: μπορεί η «ψηφιακή φύση» – εικόνες ή βίντεο με δάση, ποτάμια και φυσικά τοπία – να βοηθήσει ανθρώπους που δεν έχουν εύκολη πρόσβαση σε πραγματικό φυσικό περιβάλλον; Μπορεί, δηλαδή, η χρήση οπτικού υλικού σε νοσοκομεία, γραφεία, σχολεία, γηροκομεία, αεροδρόμια ή ακόμη και φυλακές να θεωρείται ένας πιθανός τρόπος μείωσης του στρες;

Πώς οι επιστήμονες προκάλεσαν στρες στους συμμετέχοντες 

Για να εξετάσουν αυτή την υπόθεση, συνεργάστηκαν ερευνητές σε δέκα διαφορετικά εργαστήρια στην Ολλανδία, το Βέλγιο, τη Βρετανία, τη Σουηδία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Συνολικά συμμετείχαν 959 άτομα, ηλικίας κυρίως γύρω στα 22 έτη, οι οποίοι αρχικά παρακολούθησαν ένα δεκάλεπτο βίντεο με εργατικά ατυχήματα και επικίνδυνες βιομηχανικές σκηνές, σχεδιασμένο ώστε να προκαλέσει στρες και συναισθηματική ένταση. Στη συνέχεια, χωρίστηκαν τυχαία σε έξι διαφορετικές ομάδες. Κάποιοι είδαν βίντεο με δάσος ή ρυάκι, ενώ άλλοι παρακολούθησαν αστικές σκηνές, όπως δρόμους με κυκλοφορία ή πεζοδρόμους με κόσμο. Οι ερευνητές κατέγραφαν συνεχώς τις σωματικές τους αντιδράσεις, όπως τη δραστηριότητα του νευρικού συστήματος και τις μεταβολές στον καρδιακό ρυθμό, ενώ παράλληλα ζητούσαν από τους ίδιους να περιγράψουν πώς αισθάνονταν πριν και μετά την εμπειρία.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η φύση είχε σαφή θετική ψυχολογική επίδραση. Όσοι παρακολούθησαν τα φυσικά τοπία ανέφεραν μεγαλύτερη βελτίωση στη διάθεσή τους και μεγαλύτερη μείωση αρνητικών συναισθημάτων (π.χ. θυμού η επιθετικότητας) σε σχέση με όσους είδαν αστικά περιβάλλοντα. Ειδικά η θετική διάθεση αυξήθηκε σημαντικά περισσότερο μετά την έκθεση σε εικόνες φύσης. Η διαφορά ήταν λιγότερο ξεκάθαρη στις καθαρά φυσιολογικές μετρήσεις. Ορισμένοι δείκτες που σχετίζονται με το στρες μειώθηκαν με παρόμοιο τρόπο τόσο στα φυσικά όσο και στα αστικά βίντεο. Ωστόσο, άλλοι δείκτες που συνδέονται με το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα – το σύστημα που βοηθά το σώμα να «ηρεμεί» και να επανέρχεται μετά από ένταση – έδειξαν ότι το δάσος προκάλεσε ταχύτερη αρχική χαλάρωση.

Οι ερευνητές εξηγούν ότι το παρασυμπαθητικό σύστημα λειτουργεί σαν το «φρένο» του οργανισμού μετά από μια κατάσταση συναγερμού. Όταν ενεργοποιείται, μειώνεται η ένταση και το σώμα επιστρέφει σταδιακά σε κατάσταση ηρεμίας. Η μελέτη δείχνει ότι η θέαση φυσικών τοπίων, ιδιαίτερα ενός ήρεμου δάσους, φαίνεται να διευκολύνει αυτή τη διαδικασία.

Γιατί το δάσος λειτούργησε καλύτερα από το ρυάκι 

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα ήταν ότι δεν λειτούργησαν όλα τα φυσικά τοπία με τον ίδιο τρόπο. Το βίντεο με το δάσος συνδέθηκε με σαφέστερη φυσιολογική χαλάρωση, ενώ το βίντεο με το ρυάκι δεν είχε το ίδιο αποτέλεσμα. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι ίσως έπαιξε ρόλο ο έντονος ήχος του νερού, ο οποίος μπορεί να λειτούργησε περισσότερο ως θόρυβος παρά ως χαλαρωτικός ήχος.

Η μελέτη βασίστηκε στη λεγόμενη «Θεωρία Μείωσης του Στρες», η οποία υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι έχουν εξελικτικά αναπτύξει θετική ανταπόκριση στα φυσικά περιβάλλοντα, επειδή αυτά συνδέονταν με ασφάλεια και επιβίωση για τους προγόνους τους. Αντίθετα, τα σύγχρονα αστικά περιβάλλοντα θεωρούνται σχετικά «νέα» στην ανθρώπινη ιστορία και πιθανώς πιο απαιτητικά για τον εγκέφαλο και το νευρικό σύστημα. 

Οι επιστήμονες τονίζουν επίσης ότι η προσωπική εμπειρία και το πολιτισμικό υπόβαθρο ίσως επηρεάζουν την ανταπόκριση. Σε κοινωνίες όπου η φύση συνδέεται με χαλάρωση και αναψυχή, οι θετικές επιδράσεις μπορεί να είναι ισχυρότερες. Αντίθετα, σε περιοχές όπου η φύση σχετίζεται περισσότερο με εργασία ή επιβίωση, τα αποτελέσματα ενδέχεται να διαφέρουν.

Η φύση ως εργαλείο ψυχικής υγείας σε πόλεις και κλειστούς χώρους 

Με το στρες να αποτελεί τη μάστιγα του σύγχρονου ανθρώπου, που ζει σε μεγαλουπόλεις και κινείται σε φρενήρεις ρυθμούς, η μελέτη έρχεται να αναδείξει την ανάγκη επαφής του ανθρώπου με τη φύση, αλλά και την ευεργετική επίδραση της τελευταίας στην ψυχολογία του. Και μάλιστα, τα ευρήματα, θεωρούν οι ερευνητές, μπορούν να έχουν πρακτική σημασία. Η χρήση εικόνων ή βίντεο της φύσης σε διάφορα περιβάλλοντα όπου η πραγματική επαφή με το φυσικό τοπίο είναι περιορισμένη μπορεί να αποτελέσει έναν απλό και οικονομικό τρόπο ενίσχυσης της ψυχικής ευεξίας και υποστήριξης της ψυχικής υγείας του κοινωνικού συνόλου γενικότερα.